Steenkolenengels

Veel Nederlanders spreken een aardig woordje Engels, Frans of Duits dankzij de talenvakken die ze vroeger op de middelbare school hebben gehad. Ongemerkt maken ze toch heel veel fouten wanneer ze zinnen of uitdrukkingen woord voor woord vertalen. Als dit in het Engels gebeurt, spreken we van 'steenkolenengels'. De oorsprong van de term steenkolenengels ligt in de zeevaartgeschiedenis van Nederland. In het begin van de negentiende eeuw spraken Nederlandse havenarbeiders op een gebrekkige manier Engels met de bemanning van Britse steenkolenboten. Een aantal uitdrukkingen bestaat tot op de dag van vandaag in het Nederlands.

Steenkolenengels was oorspronkelijk de hybride taal die ontstond door het contact tussen Nederlandse en Engelse scheepvaartarbeiders. In het Engels wordt steenkolenengels vertaald met 'Dunglish', een samentrekking tussen Dutch en English. Een voorbeeld van een Nederlandse uitdrukking die uit het Engels komt is 'alle hens aan dek', een vertaling van 'all hands on deck'. Tegenwoordig verstaan we onder steenkolenengels de taal van Nederlandstalige mensen die gebrekkig Engels spreken. Het gaat om incidentele fouten, die vaak heel grappig klinken. 'I hate you welcome in this town where all the Oranges are buried,' zei bijvoorbeeld een Nederlandse oud minister-president tegen Brits oud-minister Churchill om hem te verwelkomen in Delft.

Een veelgemaakte fout is dat een zin letterlijk wordt vertaald, zonder te letten op de Engelse grammatica. Een voorbeeld is: 'I have it cold'. Het kan ook om betekenisfouten gaan: 'to handle in arms' betekent niet 'in wapens handelen'. De correcte vertaling is namelijk 'to trade in arms'. Handelen en handle zijn zogenaamde valse vrienden. Het kan verder gaan om fouten die te maken hebben met onbekendheid met de culturele context. Engelsen hebben een veel beleefdere manier van spreken dan de Nederlanders. In het Engels zeg je dan ook niet plompverloren: 'Give me the book' maar 'Would you mind giving me the book?' Bij steenkolenengels gaat het puur om fouten in het gebruik van het Engels. Met Nederengels daarentegen wordt gerefereerd aan het veelvuldige gebruik van Engelse termen in het Nederlands. Het gaat hier niet om taalfouten, maar om managers taal zoals 'outsourcen' en uitdrukkingen uit de voetbalwereld, zoals 'passen' (een bal afgeven).

Het moge duidelijk zijn dat gebrekkig steenkolenengels, steenkolenfrans of steenkolenduits de communicatie niet altijd ten goede komen. Bij belangrijke zakelijke gesprekken met veel specialistische vaktaal is het echter wel belangrijk dat er geen twijfels ontstaan over de inhoud van het gesprek. Een professionele tolk of ervaren vertaler is dan geen overbodige luxe!

Vertalen en computers

Vroeger zaten vertalers doorgaans op een stoffige zolder boeken te vertalen. Duizenden jaren lang was er bovendien maar één boek dat werd vertaald: de Bijbel. De vertaler moest minutieus zin voor zin lezen, zonder enig ander hulpstuk dan een griffel en een blanco vel papier. Tegenwoordig zitten vertalers gelukkig niet meer moederziel alleen op een zolderkamer teksten te vertalen. Met de komst van de moderne boekdrukkunst, de globale economie en de computer is het vertaalproces ontzettend veranderd.

Vertalers spreken tegenwoordig van CAT: Computer-aided translation (computerondersteund vertalen). Het voordeel van de computer is dat het geheugen ervan veel beter is dan ons eigen geheugen. Met speciale CAT-software kan de vertaler in één oogopslag zien of een te vertalen passage niet al eerder is langsgekomen. Het is natuurlijk zonde van je tijd om twee keer exact dezelfde tekst te vertalen. Dankzij vertaalgeheugens als SDL Trados en Déjà Vu kan de vertaler zijn werktempo flink opschroeven en voorkomen dat hij dubbel werk verricht.

Wie niet is ingewijd in de vertaalwereld, vraagt zich wel eens af waarom je niet gewoon een machinevertaling kunt gebruiken om je vertaaldorst te lessen. Google Translate is ’s werelds grootste aanbieder van machinevertalingen, maar weet ondanks zijn kolossale grootte geen voet tussen de deur te krijgen in de vertaalwereld. Google Translate is in feite niets meer dan een enorm vertaalgeheugen waaraan gebruikers vertalingen toevoegen. Daar schuilt echter ook de zwakte van Google Translate in: het programma leest geen tekst, maar enen en nullen die toevallig al eens eerder zijn langsgekomen. Subtiele nuances als sarcasme, ironie of humor kan een vertaalgeheugen niet bevatten. Probeer maar eens een mop te vertalen met Google Translate. Het resultaat is lachwekkend humorloos.

Vanzelfsprekend zijn er nog duizenden hulpmiddelen die de vertaler tot zijn beschikking heeft. Elektronische woordenboeken zijn een stuk praktischer dan de papieren pillen die bij elke vertaler op de boekenplank liggen. Ook encyclopedieën zijn gedigitaliseerd een stuk toegankelijker. Bovendien heb je geen aparte boekenkast nodig om je Winkler Prins in tig banden op te slaan. Internetfora zijn ook een godsgeschenk voor menig vertaler: met één druk op de knop stel je je vraag aan duizenden vertalers, ieder met zijn eigen vakgebied en kennis. Het was vertalers nog nooit zo makkelijk om te vertalen. Is een baan als vertaler daardoor een luizenleven? Niet in het minst, aangezien de toegenomen vraag naar vertalingen ervoor heeft gezorgd dat een vertaler al deze hulpmiddelen nodig heeft om een redelijk inkomen te vergaren. Geen rozengeur en maneschijn dus, maar gewoon een uitdagende baan.

Lokaliseren: een uniek soort vertalen

U leest deze tekst waarschijnlijk op uw computer of wellicht op uw tablet of laptop. Uw browser is hoogstwaarschijnlijk Google Chrome, Mozilla Firefox, Safari of het huismerk van Microsoft, Internet Explorer. De knoppen, menu’s en schermen zijn allemaal in het Nederlands. Daar staat u misschien niet bij stil, maar het is eigenlijk best merkwaardig dat al die ICT-producten in Nederland gewoon in het Nederlands beschikbaar zijn. De kunst van het vertalen van software heet lokaliseren. Hieronder leest u meer over deze unieke vertaaltak.



Veel mensen denken dat lokaliseren een fluitje van een cent is. De vertaling van een simpel woordje als ‘File’ is immers toch niet zo problematisch? ‘Bestand’ dekt de lading. En zo is ‘View’ ook eenvoudig te vertalen met ‘Beeld’. Appeltje-eitje dus, maar hoe zit het dan met de Alt-toetsen? Als u op Alt+B drukt, denkt de computer dat u in de werkbalk op ‘Bestand’ heeft gedrukt. Maar wat wordt dan de sneltoets voor ‘Beeld’? Dat soort vragen lijken wellicht een mierenpedicure, maar in de lokalisatie zijn dit soort aspecten heel belangrijk. Lokaliseren is dus heel pragmatisch: wat heeft de gebruiker nodig en hoe kan de gebruiker zo optimaal mogelijk gebruikmaken van software? Volgens de lokalisatie ligt de sleutel in aanpassing: aanpassen aan de gebruiker en zijn specifieke eisen.

Waarschijnlijk rijst nu de vraag: als lokaliseren zo nuttig is, waarom wordt dan niet automatisch de hele ICT-sector vertaald? Het antwoord schuilt in een belangrijk aspect van lokaliseren: een vertaling is nu eenmaal mensenwerk en kost dus geld. Google mag dan hard zijn best doen, maar kwaliteit van Google Translate is niet bepaald om over naar huis te schrijven. Sterker nog, de vraag naar vertalingen (en ook lokalisaties) stijgt naarmate de globalisatie toeneemt. Nooit eerder was de vraag naar vertalingen zo hoog als vandaag de dag.

Een vertaler die zich op lokalisatie toespitst, hoeft zich nooit te vervelen. Programma's als Microsoft Word, Adobe Photoshop en Logic worden gelokaliseerd, maar ook hele besturingssystemen, met als bekendste voorbeeld Microsoft Windows. Ook handleidingen en zelfs de menu’s van uw printersoftware worden vertaald. Daarnaast worden videogames in bepaalde genres ook steevast gelokaliseerd, met als een van de bekendste voorbeelden The Sims. Alle spellen in die serie zijn in de meeste gangbare talen te spelen. Het komt er dus op neer dat elk respectabel stuk software in een vertaalde variant verkrijgbaar is.       

Vertalen is communiceren

Zoals in het vorige bericht al duidelijk gemaakt is vertalen niet eenvoudigweg een woordenboek pakken, alle zinnen vertalen en klaar. Of simpeler nog, een online vertaalmachine zoals Google Translate al het werk laten doen. Geen enkele tekst laat zich op deze manier volledig en volledig correct vertalen. Tijdens het vertaalproces treedt er altijd verlies op van inhoud, connotatie en taalkundige nuances. Toch leveren vertalers veel geslaagde vertalingen af, ondanks de moeilijkheden die ze moeten overbruggen. Met één gedachte in het achterhoofd: vertalen is en blijft mensenwerk.

Woorden letterlijk omzetten van de ene in de andere taal is zelden een goed idee. De opdrachtgever heeft vaak niets aan een letterlijke vertaling, maar is op zoek naar een tekst die doelgericht communiceert en de juiste boodschap overbrengt. Vertaal je bijvoorbeeld een website, dan moet de tekst vooral veel bezoekers aantrekken en is de letterlijkheid van de vertaling van minder belang. De vertaler heeft dus een belangrijke communicatieve functie, en gaat afhankelijk van de tekst letterlijk of vrij vertalen. 

Vertalen wordt vaak gedefinieerd als 'het omzetten van een tekst in een andere taal, zodanig dat de doeltekst equivalent is aan de brontekst'. Deze doeltekst werd geschreven voor lezers uit een bepaald land met een bepaalde taal. De vertaling moet volledig gelijkwaardig zijn en dezelfde boodschap overdragen. Geen gemakkelijke opdracht, waarbij een grondige kennis van taal én cultuur onmisbaar is.

Alles begint bij een goede briefing: welke functie heeft de tekst en wie is de doelgroep? Naast de taalkundige verschillen tussen talen, steken veel vertaalproblemen de kop op bij culturele elementen in de tekst. De lezers van de vertaling behoren immers tot een andere cultuur dan die van de originele tekst en hebben een andere kennis van de wereld. Zo verschillen typisch nationale gerechten of merknamen bijvoorbeeld van cultuur tot cultuur. Hoe breng je dan dezelfde boodschap over in je vertaling?

In de praktijk los je vertaalproblemen op door vertaaltechnieken te gaan gebruiken. Zo kun je een woord uit de brontaal:
• letterlijk vertalen naar de doeltaal
• omschrijven in de doeltaal
• onvertaald overnemen met of zonder uitleg tussen haakjes
• vervangen door een equivalent dat er ongeveer mee overeenkomt

Ten slotte dient er, naast inhoud, ook aandacht besteed te worden aan de vorm, de emotionele lading en de leesbaarheid van de vertaling. En daar is meer voor nodig dan alleen een zin correct omzetten! Zet voor een perfecte vertaling van uw tekst dus altijd een betrouwbaar en professioneel vertaalbureau in!

De middelen van de vertaler

Iedereen weet wel wat een vertaler is, maar slechts weinig mensen weten wat een vertaling daadwerkelijk behelst. Over het algemeen wordt gedacht dat vertalen vooral inhoudt dat je door woordenboeken bladert en Google raadpleegt. De praktijk is echter heel anders. Woordenboeken zijn niet allesdekkend en ook Google, hoe almachtig de zoekmachine ook mag lijken, kent zijn beperkingen.

Vertalers gebruiken woordenboeken vooral als een hulpstuk om op ideeën te komen. Woorden krijgen namelijk pas betekenis in een context, dus het woordenboek biedt vaak niet te ultieme oplossing. Wanneer iemand op een feestje vraagt: “Zeg, wat is 'bank' in het Engels?”, dan kan de vertaler eigenlijk alleen maar gefrustreerd zijn hoofd schudden en vragen: “Over welke context hebben we het hier?” Alleen al voor het woord 'bank' in de betekenis van 'meubel' bestaan al talloze vertalingen.

Toegegeven, internet is een godsgeschenk voor de moderne vertaler. Waar je vroeger afhankelijk was van stoffige encyclopedieën en thesauri om je werk te kunnen doen, kun je tegenwoordig je vraag aan Google stellen. Je hoeft maar een halve seconde te wachten: Google speurt de virtuele hemel en aarde af en luttele momenten later krijg je een prachtig antwoord voorgeschoteld. Dat antwoord zou nuttig zijn, ware het niet dat elke leek 'informatie' op internet kan zetten. Om te verifiëren dat de gevonden informatie ook echt een feit is, moet de vertaler alsnog de stoffige boeken in. Wat een werkbesparing lijkt, slokt soms alleen meer tijd op. Google is eigenlijk alleen goed voor het eenvoudige zoekwerk. Zodra er echt hard moet worden geploeterd, druipt ’s wereld grootste zoekmachine algauw met de staart tussen de benen af.

Als internet afvalt, houd je volgens velen niet veel zoekbronnen over. Ja, boeken zijn leuk, maar waar zoeken vertalers nog meer naar dat ene perfecte woord of die ongrijpbare term? Vakspecialistische tijdschriften zijn altijd handig, maar misschien nog wel belangrijker is de paralleltekst. Dat is een tekst met hetzelfde onderwerp als de te vertalen tekst, geschreven in de doeltaal, dus de taal waarnaar vertaald wordt. Daar staan vaak allerlei nuttige woorden in. Als de vertaler er echt niet meer uitkomt kan hij zich altijd nog wenden tot deskundigen. Een eenvoudig telefoontje biedt vaak de vertaling waar de vertaler zelf al enige tijd mee zat te stoeien.

De kunst van het literair vertalen

Nog nooit werd er in onze multiculturele wereld zoveel gecommuniceerd. Iedereen staat met elkaar in contact, elk in zijn of haar eigen taal. Er is dan ook een grote behoefte aan goede vertalers: taalkundige bruggenbouwers die sprekers van verschillende talen met elkaar laat communiceren. Via officiële documenten, commerciële verkoopbrochures of informatieve websites bijvoorbeeld. Maar ook boeken en films worden vertaald. Anders dan bij een zakelijke tekst, moet hier een culturele gevoelswereld opengaan voor de lezer. Een deskundige vertaler die de vertaling van het literaire werk ter harte neemt, is dan ook geen overbodige luxe.

Literaire vertalers nemen anderstalige lezers mee naar een vreemde wereld, die van de auteur. De tekst enkel omzetten in een andere taal volstaat niet. De hele beleving van het werk moet vertaald worden. Literaire vertalers zijn vaak onzichtbaar, hoewel hun invloed onmiskenbaar groot is. Tijdens het vertaalproces verdiepen ze zich volledig in hun opdracht: het boek lezen en herlezen, de culturele achtergrond begrijpen en met de auteur praten. Aanvankelijk vervuld van enthousiasme, steken vertaalproblemen na verloop van tijd onvermijdelijk de kop op. Uren het hoofd breken over het mooiste woord, het geschikte werkwoord of de perfecte zin vergt veel passie en doorzettingsvermogen.

Als literair vertaler moet je dan ook een grote liefde voor literatuur bezitten en helemaal bezeten zijn van je vak. Een prachtige vertaling afleveren die trouw blijft aan het origineel en de lezer even intens raakt: dát is het ultieme doel. Ook voor de uitgever, want literaire vertalingen zijn van groot belang voor de boekenverkoop. Meer dan de helft van de gepubliceerde Vlaamse en Nederlandse romans zijn dan ook vertalingen. Proza is echter niet het enige literaire genre dat in vertaling gaat. Ook aan de vertaling van toneelteksten, filmscenario’s en poëzie werken toegewijde vertalers met veel geduld.

Literair vertalen is een vak apart. Naast talent is een grote kennis van taal en cultuur en veel oefening noodzakelijk. Het belang van de literaire vertaler wordt meer en meer erkend. Dat bewijst de nagelnieuwe masteropleiding Literair Vertalen, een Nederlands-Vlaams studieprogramma van de Universiteit Utrecht en de K.U.Leuven dat in september 2013 van start gaat. Verder richt het Expertisecentrum Literair Vertalen vertaalcursussen, mentoraten en vertaalevenementen in voor beloftevolle literaire vertalers. Deze steunpilaar op vlak van literaire vertalingen werkt samen met de Nederlandse Taalunie, de K.U.Leuven en de Universiteit Utrecht.

Talen leren

Taal is een van de meest essentiële onderdelen van ons leven. Zonder taal zou communicatie volstrekt onmogelijk zijn. Vanaf het moment dat wij geboren worden hebben wij te maken met het fenomeen taal. Het zegt ons op dat moment nog vrijwel niets, behalve dat we het stemgeluid van onze biologische moeder als rustgevend ervaren. Als baby zijn we ontvankelijk voor alle mogelijke klanken en geluiden, iedere taal kunnen we ons op dat moment helemaal eigen maken, zelfs als dat er meer dan één is. Door goed te luisteren slaan we de gebruikte taal van onze omgeving op, vormen we woorden van die klanken en de woorden vervolgens zinnen. Op deze manier ontstaat ons taalbegrip. Stukje bij beetje zijn wij ook in staat om onze eigen bijdrage aan de taal te leveren.

In de loop van je leven wordt dit taalgevoel gestimuleerd door verschillende factoren. Je praat met mensen om je heen en zij reageren daarop. Je schrijft wel eens een brief of een kaartje vanuit een ver land. Op de basisschool wordt het gestimuleerd door voorleeslessen, woordspelletjes en schrijfsessies. Zelfs mensen die niet kunnen horen en/of praten hebben hun eigen taal. Zij uiten zich via hun handen, de welbekende gebarentaal.

Voor kinderen in Nederland die maar één taal spreken komt het moment dat zij een nieuwe taal leren meestal aan het einde van de basisschool. Vanaf de middenbouw krijgen de kinderen Engels. Vanaf het voortgezet onderwijs wordt dit uitgebreid naar Frans en Duits. Ook zijn er op sommige scholen lessen in Spaans, Grieks en Latijn. Het jezelf eigen maken van een vreemde taal maakt je bewust van de manier waarop je een taal leert. Je begint bij een vreemde taal bij de basis; woordjes vertalen die je in je eigen taal al kent vanaf het moment dat je een peuter was. Ook die losse woordjes vormen vanzelf zinnen naarmate je de grammatica onder de knie krijgt. De basis van een vreemde taal maak je jezelf op deze manier eigen.

Maar wanneer je zo'n vreemde taal in de praktijk brengt stuit je nog wel eens op problemen. Een bekend geval is miscommunicatie: jij probeert in je beste Frans de weg te vragen, maar de behulpzame Fransman legt het jou uit in woorden die helemaal niet voorkwamen in jouw Franse leerboek! Situaties als deze kunnen nog wel opgelost worden met handen en voetenwerk als je op een toeristische trip bent, maar als je bij een internationaal bedrijf werkt moet je zeker van je zaak zijn. Miscommunicatie kan daar grote gevolgen hebben. Wanneer je een belangrijk document op moet stellen kun je heel fanatiek met je woordenboek aan de slag gaan, maar met alleen de juiste woorden maak je nog geen goedlopend geheel. Vertaalmachines via internet kunnen een uitkomst bieden voor korte stukjes tekst, maar ook daar is geen volledige garantie gewaarborgd. Als je voor zekerheid wilt gaan kun je altijd beter een vakkundig vertaalbureau inschakelen. Zij zijn een expert op het gebied van vertalingen en leveren ook een grammaticaal correct stuk af. Zo sla je minder snel een flater op de werkvloer.