De Toren van Babel

Het verhaal van de Toren van Babel als ontstaansgeschiedenis van meerdere talen is een welbekend verhaal. Babel is een verhaal uit de Bijbel en zou aan de basis liggen van de geschiedenis van het vertalen. Volgens het Oude Testament was Babel een stad die gebouwd werd door de afstammelingen van Noah, die met zijn ark de zondvloed bedwong. Deze afstammelingen wilden niet over de hele wereld verdeeld worden, wat de wil van God was, en vormden daarom een eenheid. Ze bouwden een toren die oneindig hoog moest worden, zodat ze naar God toe konden gaan. God greep echter in en de toren raakte nooit af. God ontnam de mensen van Babel namelijk hun macht en eenheid door ze allemaal verschillende talen te laten spreken. Mensen moesten dus op zoek naar manieren om te communiceren en elkaar te begrijpen. Het vertalen was geboren.

Het Hebreeuws: een van de vroegste talen.

Of het verhaal van Babel echt aan de basis ligt van de moderne vertaling, valt te betwijfelen. Dan is het idee van de Romeinen meer waarschijnlijk. Onderzoek toonde aan dat de eerste geschriften over vertalingen afkomstig zijn van de Romeinen. Is vertalen dan een Romeinse uitvinding? Alleszins waren Cicero en Horatius twee Romeinen die belangrijke opmerkingen formuleerden over vertalingen. Een andere legende is dat in de tweede eeuw voor Christus 72 geleerden in 72 dagen, en elk afzonderlijk, de Thora (het Oude Testament) vertaald zouden hebben van het Hebreeuws in het Grieks. Het resultaat: 72 identieke vertalingen! Deze vertalingen zijn echter nooit gevonden. Wel is het zo dat in die periode wel degelijk de Septuagint ontstond, de Griekse vertaling van het Oude Testament.

Een van de belangrijkste ontdekkingen omtrent het vertaalvak is natuurlijk de Steen van Rosette: een steen met daarop een decreet in drie talen die dateert van 196 voor Christus. Deze staat aan de basis van het ontcijferen van hiërogliefen. Het laat zien dat mensen al heel vroeg bezig waren met het ontcijferen van elkaars talen. Wanneer we het over de geschiedenis van het vertalen hebben, kunnen we ten slotte niet voorbijgaan aan Hiëronymus. In de vierde eeuw na Christus begon hij in opdracht van paus Damascus I aan een vertaling van de Bijbel in het Latijn, zodat deze toegankelijker werd voor een grotere groep mensen. Hiëronymus is trouwens nog altijd de beschermheilige van de vertalers.

De voordelen van talenkennis

In de handel met ons buurland Duitsland gaan enorme bedragen om. Wat minder bekend is, is dat Nederland vaak verdiensten misloopt vanwege miscommunicatie en onvoldoende kennis van de Duitse taal en cultuur. Naast Duitsland heeft Nederland natuurlijk nog talloze andere handelspartners. Waar voor een Duitser tutoyeren heel onbeschoft kan zijn, kunnen bij handelspartners van verder weg nóg grotere culturele of religieuze verschillen een rol spelen.

De Duitse taal heeft lang een vrij slecht imago gehad vanwege de Tweede Wereldoorlog. Ondernemingen vinden het inhuren van een tolk vaak een onnodige luxe. Men vertrouwt op de eigen kennis van bijvoorbeeld het Engels of Duits, dat in veel gevallen beperkt is tot zogenaamd steenkolenengels of steenkolenduits. De bekendste fout is dat Nederlanders zinnen vaak letterlijk vertalen. Men vertaalt woord voor woord, zonder te letten op de grammatica van de andere taal. Of men kent de betekenis van een Engels woord niet, bijvoorbeeld als 'to handle in shoes' wordt gebruikt als vertaling van 'handelen in schoenen'. De correcte vertaling zou zijn 'to trade in shoes'.

Tegenwoordig zien veel studenten gelukkig weer het belang van deze taal in voor de handel, maar een grotere kennis van het Duits zou meer handel op kunnen leveren. Een andere reden voor de vaak wat  gebrekkige taalkennis is dat scholieren tegenwoordig minder discipline lijken te hebben voor het leren van een vreemde taal. Een taal leren vergt van je dat je woordjes uit je hoofd leert en grammaticale regels stampt, waar de jongere van nu liever in informele sfeer een taal bezigt en het hem vooral gaat om de verstaanbaarheid.

Vroeger was handel gebaseerd op onderling vertrouwen om een deal te sluiten en was handelen eenvoudigweg ruilen. Tegenwoordig komen er in de handel geschreven contracten bij kijken en dan kan het lastig zijn als je met buitenlandse bedrijven zaken doet. Een populaire handelspartner als Turkije is hier een voorbeeld van. Je hebt als Nederlander meestal onvoldoende kennis van het Turkse rechtssysteem en de juridische aspecten van de handel met Turkije. Stel dat een contractbepaling in je overeenkomst in strijd is met het Turkse rechtssysteem, wat moet je dan doen?

Een vertaal- of tolkbureau heeft uiteraard ervaring met economisch en juridisch vertalen en tolken en tevens met de zakelijke etiquette. Correcte vertalingen en kennis van de cultuur en de juridische systemen horen bij de kwaliteit die wordt geleverd. Gaat het om belangrijke deals of wil je een goede basis leggen voor je onderneming, dan is een tolk of vertaler dus absoluut een nuttige investering!

Taalweetjes

Wereldwijd worden er zo'n 7000 talen gesproken en zijn er meer dan 400 schrijfsystemen. Het Baskisch zou de moeilijkste taal zijn om te leren voor een buitenlander en voor de Chinese taal heb je kennis van maar liefst 6000 karakters nodig om de krant te kunnen lezen. Onze eigen taal, het Nederlands, een Germaanse taal, behoort tot de Indo-Europese talen waartoe bijvoorbeeld ook het Engels (Germaanse taal), Frans (Romaanse taal) en Russisch (Slavische taal) behoren. Voorbeelden van Indo-Iraanse talen, die ook tot de Indo-Europese taalfamilie horen, zijn Hindi en Perzisch. Al deze talen stammen van dezelfde vooroudertaal af.

De Nederlandse taal heeft als West-Germaanse taal een nauwe verwantschap met het Engels en Duits. De woordenschat is grotendeels Germaans met ook een Romaanse component. Onze taal vertoont ook veel overeenkomsten met het Engels. In dit artikel vind je een aantal leuke wetenswaardigheden over de Nederlandse taal, die gekenmerkt wordt door vele invloeden en leenwoorden.

Het Frans fungeerde in de zeventiende tot en met de negentiende eeuw als de taal van de Europese elite. Dit heeft onnoemelijk veel woorden in het Nederlands opgeleverd, zoals bureau, garage en portemonnee. Dankzij de bevrijding na de Tweede Wereldoorlog door Engelssprekende geallieerden, heeft het Engels ook een grote invloed op het Nederlands gehad. Daarnaast zorgen technologische ontwikkelingen uit bijvoorbeeld de computerwereld ook voor bijbehorende Engels woorden. Uit de jongerencultuur komen woorden als 'chillen' en 'relaxed'.

'Tele' betekent ver in het Grieks, vandaar woorden als televisie (letterlijk: ver zien) en telepathie (ver gevoel) in het Nederlands. In onze taal gebruiken we ook een aantal Griekse letters. Zo spreken wij van een 'alpha' en een 'bèta' voor iemand met een grote talenkennis of kennis van de exacte vakken. De Griekse letter delta vind je terug in ons woord rivierdelta. Ook de uitdrukking 'Ik begrijp er geen jota van' komt uit het Grieks. Bovendien zijn veel woorden die met politiek, kunst en filosofie te maken hebben uit het Grieks afkomstig, zoals 'democratie' en 'muziek'. Een invloed van het Latijn is het achtervoegsel -aar (van het Latijnse -arius), in woorden als 'leraar', 'minnaar' en 'zondaar'.

Tot de vijftiende eeuw waren er Arabisch sprekende moslims in Spanje. De Arabieren hadden een hoge beschaving op het gebied van chemie, geneeskunst en astronomie, wat in het Nederlands heeft geleid tot bekende woorden als 'cijfer', 'chemie' en 'algebra'. Veel Nederlandse woorden uit het Arabisch beginnen met al-, zoals alcohol en almanak. De reden hiervoor is dat het Arabische lidwoord 'al' is.

Steenkolenengels

Veel Nederlanders spreken een aardig woordje Engels, Frans of Duits dankzij de talenvakken die ze vroeger op de middelbare school hebben gehad. Ongemerkt maken ze toch heel veel fouten wanneer ze zinnen of uitdrukkingen woord voor woord vertalen. Als dit in het Engels gebeurt, spreken we van 'steenkolenengels'. De oorsprong van de term steenkolenengels ligt in de zeevaartgeschiedenis van Nederland. In het begin van de negentiende eeuw spraken Nederlandse havenarbeiders op een gebrekkige manier Engels met de bemanning van Britse steenkolenboten. Een aantal uitdrukkingen bestaat tot op de dag van vandaag in het Nederlands.

Steenkolenengels was oorspronkelijk de hybride taal die ontstond door het contact tussen Nederlandse en Engelse scheepvaartarbeiders. In het Engels wordt steenkolenengels vertaald met 'Dunglish', een samentrekking tussen Dutch en English. Een voorbeeld van een Nederlandse uitdrukking die uit het Engels komt is 'alle hens aan dek', een vertaling van 'all hands on deck'. Tegenwoordig verstaan we onder steenkolenengels de taal van Nederlandstalige mensen die gebrekkig Engels spreken. Het gaat om incidentele fouten, die vaak heel grappig klinken. 'I hate you welcome in this town where all the Oranges are buried,' zei bijvoorbeeld een Nederlandse oud minister-president tegen Brits oud-minister Churchill om hem te verwelkomen in Delft.

Een veelgemaakte fout is dat een zin letterlijk wordt vertaald, zonder te letten op de Engelse grammatica. Een voorbeeld is: 'I have it cold'. Het kan ook om betekenisfouten gaan: 'to handle in arms' betekent niet 'in wapens handelen'. De correcte vertaling is namelijk 'to trade in arms'. Handelen en handle zijn zogenaamde valse vrienden. Het kan verder gaan om fouten die te maken hebben met onbekendheid met de culturele context. Engelsen hebben een veel beleefdere manier van spreken dan de Nederlanders. In het Engels zeg je dan ook niet plompverloren: 'Give me the book' maar 'Would you mind giving me the book?' Bij steenkolenengels gaat het puur om fouten in het gebruik van het Engels. Met Nederengels daarentegen wordt gerefereerd aan het veelvuldige gebruik van Engelse termen in het Nederlands. Het gaat hier niet om taalfouten, maar om managers taal zoals 'outsourcen' en uitdrukkingen uit de voetbalwereld, zoals 'passen' (een bal afgeven).

Het moge duidelijk zijn dat gebrekkig steenkolenengels, steenkolenfrans of steenkolenduits de communicatie niet altijd ten goede komen. Bij belangrijke zakelijke gesprekken met veel specialistische vaktaal is het echter wel belangrijk dat er geen twijfels ontstaan over de inhoud van het gesprek. Een professionele tolk of ervaren vertaler is dan geen overbodige luxe!

Vertalen en computers

Vroeger zaten vertalers doorgaans op een stoffige zolder boeken te vertalen. Duizenden jaren lang was er bovendien maar één boek dat werd vertaald: de Bijbel. De vertaler moest minutieus zin voor zin lezen, zonder enig ander hulpstuk dan een griffel en een blanco vel papier. Tegenwoordig zitten vertalers gelukkig niet meer moederziel alleen op een zolderkamer teksten te vertalen. Met de komst van de moderne boekdrukkunst, de globale economie en de computer is het vertaalproces ontzettend veranderd.

Vertalers spreken tegenwoordig van CAT: Computer-aided translation (computerondersteund vertalen). Het voordeel van de computer is dat het geheugen ervan veel beter is dan ons eigen geheugen. Met speciale CAT-software kan de vertaler in één oogopslag zien of een te vertalen passage niet al eerder is langsgekomen. Het is natuurlijk zonde van je tijd om twee keer exact dezelfde tekst te vertalen. Dankzij vertaalgeheugens als SDL Trados en Déjà Vu kan de vertaler zijn werktempo flink opschroeven en voorkomen dat hij dubbel werk verricht.

Wie niet is ingewijd in de vertaalwereld, vraagt zich wel eens af waarom je niet gewoon een machinevertaling kunt gebruiken om je vertaaldorst te lessen. Google Translate is ’s werelds grootste aanbieder van machinevertalingen, maar weet ondanks zijn kolossale grootte geen voet tussen de deur te krijgen in de vertaalwereld. Google Translate is in feite niets meer dan een enorm vertaalgeheugen waaraan gebruikers vertalingen toevoegen. Daar schuilt echter ook de zwakte van Google Translate in: het programma leest geen tekst, maar enen en nullen die toevallig al eens eerder zijn langsgekomen. Subtiele nuances als sarcasme, ironie of humor kan een vertaalgeheugen niet bevatten. Probeer maar eens een mop te vertalen met Google Translate. Het resultaat is lachwekkend humorloos.

Vanzelfsprekend zijn er nog duizenden hulpmiddelen die de vertaler tot zijn beschikking heeft. Elektronische woordenboeken zijn een stuk praktischer dan de papieren pillen die bij elke vertaler op de boekenplank liggen. Ook encyclopedieën zijn gedigitaliseerd een stuk toegankelijker. Bovendien heb je geen aparte boekenkast nodig om je Winkler Prins in tig banden op te slaan. Internetfora zijn ook een godsgeschenk voor menig vertaler: met één druk op de knop stel je je vraag aan duizenden vertalers, ieder met zijn eigen vakgebied en kennis. Het was vertalers nog nooit zo makkelijk om te vertalen. Is een baan als vertaler daardoor een luizenleven? Niet in het minst, aangezien de toegenomen vraag naar vertalingen ervoor heeft gezorgd dat een vertaler al deze hulpmiddelen nodig heeft om een redelijk inkomen te vergaren. Geen rozengeur en maneschijn dus, maar gewoon een uitdagende baan.

Lokaliseren: een uniek soort vertalen

U leest deze tekst waarschijnlijk op uw computer of wellicht op uw tablet of laptop. Uw browser is hoogstwaarschijnlijk Google Chrome, Mozilla Firefox, Safari of het huismerk van Microsoft, Internet Explorer. De knoppen, menu’s en schermen zijn allemaal in het Nederlands. Daar staat u misschien niet bij stil, maar het is eigenlijk best merkwaardig dat al die ICT-producten in Nederland gewoon in het Nederlands beschikbaar zijn. De kunst van het vertalen van software heet lokaliseren. Hieronder leest u meer over deze unieke vertaaltak.



Veel mensen denken dat lokaliseren een fluitje van een cent is. De vertaling van een simpel woordje als ‘File’ is immers toch niet zo problematisch? ‘Bestand’ dekt de lading. En zo is ‘View’ ook eenvoudig te vertalen met ‘Beeld’. Appeltje-eitje dus, maar hoe zit het dan met de Alt-toetsen? Als u op Alt+B drukt, denkt de computer dat u in de werkbalk op ‘Bestand’ heeft gedrukt. Maar wat wordt dan de sneltoets voor ‘Beeld’? Dat soort vragen lijken wellicht een mierenpedicure, maar in de lokalisatie zijn dit soort aspecten heel belangrijk. Lokaliseren is dus heel pragmatisch: wat heeft de gebruiker nodig en hoe kan de gebruiker zo optimaal mogelijk gebruikmaken van software? Volgens de lokalisatie ligt de sleutel in aanpassing: aanpassen aan de gebruiker en zijn specifieke eisen.

Waarschijnlijk rijst nu de vraag: als lokaliseren zo nuttig is, waarom wordt dan niet automatisch de hele ICT-sector vertaald? Het antwoord schuilt in een belangrijk aspect van lokaliseren: een vertaling is nu eenmaal mensenwerk en kost dus geld. Google mag dan hard zijn best doen, maar kwaliteit van Google Translate is niet bepaald om over naar huis te schrijven. Sterker nog, de vraag naar vertalingen (en ook lokalisaties) stijgt naarmate de globalisatie toeneemt. Nooit eerder was de vraag naar vertalingen zo hoog als vandaag de dag.

Een vertaler die zich op lokalisatie toespitst, hoeft zich nooit te vervelen. Programma's als Microsoft Word, Adobe Photoshop en Logic worden gelokaliseerd, maar ook hele besturingssystemen, met als bekendste voorbeeld Microsoft Windows. Ook handleidingen en zelfs de menu’s van uw printersoftware worden vertaald. Daarnaast worden videogames in bepaalde genres ook steevast gelokaliseerd, met als een van de bekendste voorbeelden The Sims. Alle spellen in die serie zijn in de meeste gangbare talen te spelen. Het komt er dus op neer dat elk respectabel stuk software in een vertaalde variant verkrijgbaar is.       

Vertalen is communiceren

Zoals in het vorige bericht al duidelijk gemaakt is vertalen niet eenvoudigweg een woordenboek pakken, alle zinnen vertalen en klaar. Of simpeler nog, een online vertaalmachine zoals Google Translate al het werk laten doen. Geen enkele tekst laat zich op deze manier volledig en volledig correct vertalen. Tijdens het vertaalproces treedt er altijd verlies op van inhoud, connotatie en taalkundige nuances. Toch leveren vertalers veel geslaagde vertalingen af, ondanks de moeilijkheden die ze moeten overbruggen. Met één gedachte in het achterhoofd: vertalen is en blijft mensenwerk.

Woorden letterlijk omzetten van de ene in de andere taal is zelden een goed idee. De opdrachtgever heeft vaak niets aan een letterlijke vertaling, maar is op zoek naar een tekst die doelgericht communiceert en de juiste boodschap overbrengt. Vertaal je bijvoorbeeld een website, dan moet de tekst vooral veel bezoekers aantrekken en is de letterlijkheid van de vertaling van minder belang. De vertaler heeft dus een belangrijke communicatieve functie, en gaat afhankelijk van de tekst letterlijk of vrij vertalen. 

Vertalen wordt vaak gedefinieerd als 'het omzetten van een tekst in een andere taal, zodanig dat de doeltekst equivalent is aan de brontekst'. Deze doeltekst werd geschreven voor lezers uit een bepaald land met een bepaalde taal. De vertaling moet volledig gelijkwaardig zijn en dezelfde boodschap overdragen. Geen gemakkelijke opdracht, waarbij een grondige kennis van taal én cultuur onmisbaar is.

Alles begint bij een goede briefing: welke functie heeft de tekst en wie is de doelgroep? Naast de taalkundige verschillen tussen talen, steken veel vertaalproblemen de kop op bij culturele elementen in de tekst. De lezers van de vertaling behoren immers tot een andere cultuur dan die van de originele tekst en hebben een andere kennis van de wereld. Zo verschillen typisch nationale gerechten of merknamen bijvoorbeeld van cultuur tot cultuur. Hoe breng je dan dezelfde boodschap over in je vertaling?

In de praktijk los je vertaalproblemen op door vertaaltechnieken te gaan gebruiken. Zo kun je een woord uit de brontaal:
• letterlijk vertalen naar de doeltaal
• omschrijven in de doeltaal
• onvertaald overnemen met of zonder uitleg tussen haakjes
• vervangen door een equivalent dat er ongeveer mee overeenkomt

Ten slotte dient er, naast inhoud, ook aandacht besteed te worden aan de vorm, de emotionele lading en de leesbaarheid van de vertaling. En daar is meer voor nodig dan alleen een zin correct omzetten! Zet voor een perfecte vertaling van uw tekst dus altijd een betrouwbaar en professioneel vertaalbureau in!